Σφοδρές αντιδράσεις έχει προκαλέσει η εμφάνιση της Ζεντάγια (Zendaya) με ένα ζευγάρι σκουλαρίκια κατασκευασμένα από αρχαία ιρανικά αντικείμενα, ηλικίας περίπου 2.700 ετών, κατά την προώθηση της νέας κινηματογραφικής μεταφοράς της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν.Η ηθοποιός, η οποία ενσαρκώνει τη θεά Αθηνά στην ταινία, εμφανίστηκε με τα σκουλαρίκια σε φωτογράφιση στο Λονδίνο, πυροδοτώντας έντονη…
Σφοδρές αντιδράσεις έχει προκαλέσει η εμφάνιση της Ζεντάγια (Zendaya) με ένα ζευγάρι σκουλαρίκια κατασκευασμένα από αρχαία ιρανικά αντικείμενα, ηλικίας περίπου 2.700 ετών, κατά την προώθηση της νέας κινηματογραφικής μεταφοράς της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν.
Η ηθοποιός, η οποία ενσαρκώνει τη θεά Αθηνά στην ταινία, εμφανίστηκε με τα σκουλαρίκια σε φωτογράφιση στο Λονδίνο, πυροδοτώντας έντονη κριτική από αρχαιολόγους και ιστορικούς της τέχνης. Όπως υποστηρίζουν, η χρήση αρχαιοτήτων με τόσο μεγάλη ιστορική και πολιτιστική αξία ως αξεσουάρ για την προβολή μιας χολιγουντιανής παραγωγής συνιστά «οικειοποίηση» της πολιτιστικής κληρονομιάς του Ιράν.
Τα επίμαχα κοσμήματα ανήκουν στη λονδρέζικη γκαλερί και εταιρεία εμπορίας έργων τέχνης Barron London. Σύμφωνα με ανακοίνωσή της, αποκτήθηκαν το 2025 από τον κοσμηματοπώλη Glenn Spiro και αποδίδονται στον περίφημο θησαυρό του Ziwiye, που ανακαλύφθηκε στα βορειοδυτικά του Ιράν στα τέλη της δεκαετίας του 1940.
Ο θησαυρός, που περιλάμβανε αντικείμενα από χρυσό, ασήμι, μπρούντζο και τερακότα, εντοπίστηκε το 1947, ωστόσο λεηλατήθηκε από βοσκούς. Επιστημονική μελέτη του 2015 αναφέρει ότι τα περισσότερα σωζόμενα ευρήματα κατέληξαν στις διεθνείς αγορές αρχαιοτήτων τη δεκαετία του 1960 και σήμερα βρίσκονται διασκορπισμένα σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές ανά τον κόσμο.
Η καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης στο Courtauld Institute, Σουζάν Μπαμπαΐ, χαρακτήρισε «σοκαριστικό» το γεγονός ότι κανείς δεν αναρωτήθηκε αν η χρήση των συγκεκριμένων αρχαιοτήτων ήταν ενδεδειγμένη.
«Υπάρχει εμφανής έλλειψη πολιτιστικής γνώσης και ευαισθησίας από όσους επιμελούνται την εικόνα των διασήμων και μετατρέπουν τέτοια αντικείμενα σε σύμβολα ομορφιάς, ισχύος και κινηματογραφικής αίγλης», δήλωσε, εκφράζοντας την αγανάκτησή της για την εμφάνιση της Zendaya.
Στο επίκεντρο το Βρετανικό Μουσείο
Η συζήτηση αναζωπυρώνει το ευρύτερο ζήτημα της διαχείρισης αρχαιοτήτων που έχουν απομακρυνθεί από τις χώρες προέλευσής τους. Το Βρετανικό Μουσείο εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο διεθνών επικρίσεων για τη διατήρηση των Χάλκινων του Μπενίν, των αιθιοπικών ιερών πλακών βωμού και των Γλυπτών του Παρθενώνα.
Ανάλογη διαμάχη είχε ξεσπάσει και το 2022, όταν η Kim Kardashian φόρεσε στο Met Gala το ιστορικό φόρεμα της Marilyn Monroe. Τότε είχαν διατυπωθεί έντονες επικρίσεις για την έκθεση ενός τόσο σημαντικού αντικειμένου σε κίνδυνο φθοράς, κάτι που οι ιδιοκτήτες του φορέματος είχαν αρνηθεί.
Η αρχαιολόγος και παραγωγός Annelise Baer εκτιμά ότι το βασικό ηθικό ζήτημα δεν αφορά τη Zendaya καθαυτή, αλλά το γεγονός ότι τα σκουλαρίκια έχουν κατασκευαστεί από λεηλατημένες αρχαιότητες.
«Το ότι τα φόρεσε η Zendaya είναι δευτερεύον. Ωστόσο, η εμφάνισή τους στο κόκκινο χαλί μιας μεγάλης διεθνούς πρεμιέρας έφερε στο προσκήνιο ένα θέμα που μέχρι σήμερα απασχολούσε κυρίως τους ειδικούς», σημειώνει.
Από την πλευρά της, η Barron London υποστηρίζει ότι τα αντικείμενα διατηρούνται σύμφωνα με την τεκμηριωμένη προέλευσή τους και τη σχετική νομοθεσία, επιμένοντας ότι η παραχώρησή τους δεν είχε εμπορικό χαρακτήρα.
Αντικείμενα της ανθρώπινης και παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς
Η Μπαμπαΐ, ωστόσο, εκτιμά ότι τα κοσμήματα πιθανότατα είχαν σημαντική πνευματική και τελετουργική σημασία στην εποχή τους και δεν προορίζονταν να λειτουργούν ως διακοσμητικά αξεσουάρ.
«Πρόκειται για αντικείμενα της ανθρώπινης και παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Όταν χρησιμοποιούνται με αυτόν τον τρόπο, απογuμνώνονται από το ιστορικό και συμβολικό τους περιεχόμενο», υποστηρίζει, κάνοντας λόγο για «οικειοποίηση και αλλοίωση της πολιτιστικής προσφοράς της αρχαίας Περσίας».
Ιδιαίτερες αντιδράσεις προκαλεί και η χρονική συγκυρία της εμφάνισης. Η Ιρανογεννημένη ιστορικός της τέχνης χαρακτηρίζει «εξοργιστικό» το γεγονός ότι η προωθητική καμπάνια της ταινίας εξυμνεί την καλλιτεχνική κληρονομιά του Ιράν, ενώ, όπως αναφέρει, η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με στρατιωτικές επιθέσεις που απειλούν και μνημεία πολιτιστικής σημασίας.
Στην ανακοίνωσή της, η Barron London υποστηρίζει ότι στόχος της ήταν να αναδείξει την εξαιρετική δεξιοτεχνία των αρχαίων Περσών χρυσοχόων και να υπενθυμίσει στο διεθνές κοινό τη βαθιά πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά του Ιράν, πέρα από τη σύγχρονη πολιτική επικαιρότητα.
Την ίδια ώρα, η «Οδύσσεια» βρίσκεται αντιμέτωπη με ακόμη μία διαμάχη. Σκηνοθέτες και κινηματογραφιστές από τη Δυτική Σαχάρα ζητούν μποϊκοτάζ της ταινίας, διαμαρτυρόμενοι για τα γυρίσματα στην πόλη Ντάχλα, στην κατεχόμενη Δυτική Σαχάρα, περιοχή υπό μαροκινό έλεγχο που συχνά χαρακτηρίζεται ως «η τελευταία αποικία της Αφρικής».
Δείτε και αυτά